Urbanizacija

Staro gradsko jezgro Sombora, kao i pojedini objekti u njemu, predstavljaju svojevrstan primer uspešne urbanizacije. Tome doprinosi i način nastanka pojedinih ulica. Somborski venci predstavljaju kružni bulevar oko starog gradskog jezgra, koji je nastao nad opkopima-šančevima prvog varoškog utvrđenja. Ulice koje se od Venaca radijalno odvajaju, po svom pravcu pružanja uslovljene su položajem pojedinih, susednih naselja. Kako je Sombor izrastao na ostrvima otetim od ritova, močvara i hirova reke Mostonge, što se vidi na kartama s kraja 17. veka, to su mnoge njegove ulice zakrivljene, tako da se suprotstavljaju uobičajenoj ortogonalnoj projekciji uličnih mreža panonskih naselja. Takva geneza ulica uslovila je urbanizaciju koja se teško može podvesti pod liniju lenjira. Istovremeno i floralno bogatstvo bačkog Zelengrada doprinosi živopisu naselja bogatog brojnim drvoredima i parkovima. Posebnost varoške urbanizacije čine trgovi, veoma smišljeno raspoređeni i ukrašeni čipkastim fasadama najlepših gradskih palata, od kojih mnoge predstavljaju kulturna dobra od izuzetnog značaja: stara gradska kuća, crkve i kapele, porodične kuće strarih somborskih porodica, kao i pojedine ambijentalne celine nastale tokom minulih vekova. U njima se mogu uočiti sukcesija stilova i njihova homogenost u vremenu. Otuda je staro gradsko jezgro Sombora, prava, mala škola arhitekture: turske građevine, barok, rokoko, bidermajer, secesija,... Svaki period je ostavio svoje tragove. Somborci su ih, izuzev nekoliko grubih intervencija (novi hotel, robna kuća) uglavnom sačuvali.
Svojevrstan kuriozitet stare varoši čine spomenici. Naročito i zato što ih beše, a nijedan ne preostade. Rušeni su i uništavani u meri nacionalnih, verskih i ideoloških sukoba. Svedočanstva o njima sačuvale su samo stare fotografije i bledi tragovi ljudskih sećanja.
Ukupnost varoške urbanizacije teško se može sagledati bez boljeg poznavanja najimpozantnijih objekata, njihovim stilskim obeležjima i periodom njihovog nastanka. Zato smo se poslužili crtežom Sombora iz ptičije perspektive, koji je izradio beogradski arhitekta Brane Jovin. Njegovom crtežu smo priključili i obilje podataka o pojedinim arhitektonskim objektima.
Aleksandar Tasić